หลายโรงเรียนมีตารางนิเทศติดบอร์ดครบทุกภาคเรียน แต่พอถึงวันสังเกตการสอนจริง ครูรู้สึกเหมือนเป็นวันตรวจ ส่วนผู้นิเทศก็ลังเลว่าควรให้ข้อเสนอแนะแบบไหนจึงจะเป็นประโยชน์ต่อห้องเรียน
การนิเทศภายในสถานศึกษา คือการที่ผู้บริหารและครูในโรงเรียนเดียวกันช่วยกันปรับปรุงการสอนจากข้อมูลของห้องเรียนจริง บทความนี้อธิบายความหมาย จุดมุ่งหมาย บทบาทของผู้นิเทศ ขั้นตอน 5 ขั้น และตัวอย่างกิจกรรมที่ผู้บริหารโรงเรียนนำไปใช้ได้ทันที
การนิเทศภายในสถานศึกษาคืออะไร
ตามนิยามในเอกสารอบรมด้านการนิเทศ การนิเทศภายในสถานศึกษา คือกระบวนการที่ผู้บริหารและครูในโรงเรียนร่วมกันปฏิบัติงานเพื่อปรับปรุงการจัดการเรียนการสอน และส่งผลให้คุณภาพของนักเรียนดีขึ้น ผู้นิเทศทำหน้าที่ให้คำแนะนำ ส่งเสริม และสนับสนุน ส่วนครูนำข้อมูลที่ตรงกับห้องเรียนของตนไปปรับงานสอน
สิ่งที่ถูกนิเทศคือภารกิจหลักของครู ทั้งการจัดการเรียนการสอนและการดูแลพัฒนาการเด็กด้านร่างกาย อารมณ์ สังคม จิตใจ และสติปัญญา ให้เติบโตเต็มวัยและเต็มศักยภาพ
เหตุที่ต้องทำกันเองในโรงเรียนมีอยู่ 3 เรื่อง บุคลากรภายในอยู่ใกล้ปัญหาและมีข้อมูลมากที่สุด บรรยากาศแบบเป็นกันเองทำให้นิเทศได้สม่ำเสมอ และคุณภาพการจัดการศึกษาของโรงเรียนก็ขยับเข้าใกล้มาตรฐานเดียวกัน
อีกเรื่องที่ควรตกลงให้ตรงกันก่อนเริ่มคือ โรงเรียนจัดนิเทศเพื่อปรับปรุงการสอน ไม่ใช่เพื่อจับผิด และทุกคนต้องยอมรับว่าไม่มีใครเชี่ยวชาญทุกเรื่อง
จุดมุ่งหมายและหลักการที่ผู้นิเทศควรยึด
จุดมุ่งหมายหลักคือ พัฒนาครูและพัฒนางานสอนไปพร้อมกัน ข้อมูลย้อนกลับจากผู้นิเทศช่วยให้ครูเห็นจุดที่ควรปรับ ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของการพัฒนาการสอนครูในระยะยาว และเสริมสมรรถนะครูในด้านที่ยังต้องเติม เมื่อการสอนดีขึ้น คุณภาพของนักเรียนก็ขยับตาม
อีกสองเรื่องที่มักถูกมองข้ามคือขวัญกำลังใจของบุคลากรและความสัมพันธ์ระหว่างเพื่อนร่วมงาน บรรยากาศที่ไว้ใจกันทำให้ครูเปิดห้องเรียนให้ผู้อื่นเข้ามาดูได้ง่ายขึ้น
หลักการที่เอกสารอบรมเสนอไว้ สรุปให้นำไปใช้ได้ดังนี้
- ผู้นำด้านการนิเทศเน้นให้ความรู้และสนับสนุนมากกว่าควบคุม เมื่อครูศรัทธาในผู้นิเทศ ข้อเสนอแนะก็ถูกนำไปใช้จริง
- งานนิเทศเดินเป็นวงจร คือวางแผน ดำเนินการ ประเมินผล แล้วปรับปรุง โดยเริ่มจากปัญหาที่เกิดขึ้นจริงในโรงเรียน
- ครูมีส่วนร่วมตั้งแต่ขั้นวางแผนไปจนถึงขั้นปรับปรุงแก้ไข
- การยกย่องผลงานครูและการสร้างบรรยากาศที่เป็นกันเอง นับเป็นส่วนหนึ่งของงานนิเทศ
- งานเฉพาะทางที่เกินกำลังบุคลากรภายใน เช่น การประสานนโยบายกับต้นสังกัด ต้องให้ผู้นิเทศจากภายนอกมาช่วยเสริม
ผู้นิเทศและผู้รับการนิเทศ ใครทำหน้าที่อะไร
ผู้นิเทศภายในได้แก่ผู้บริหารโรงเรียน รองผู้บริหาร หัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ หัวหน้างาน หรือบุคลากรที่ได้รับมอบหมาย จะรวมเป็นทีมก็ได้ ส่วนผู้รับการนิเทศคือครูและบุคลากรทางการศึกษาในโรงเรียน
ผู้นิเทศที่ครูยอมรับมักมี ความรู้ 4 ด้าน ได้แก่ ระเบียบและนโยบายการศึกษา พฤติกรรมมนุษย์ในองค์กร เช่น ภาวะผู้นำ การจูงใจ และการสื่อสาร หลักสูตรและการจัดการเรียนรู้ รวมถึงการวัดและประเมินผล และการพัฒนาองค์กร ควบคู่กับ ทักษะ 4 ด้าน คือ ทักษะงานบริหารเชิงเทคนิค ทักษะการครองคน ทักษะการจัดการศึกษา และทักษะการสร้างความคิด เช่น การวางแผน การเขียนโครงการ และการวิเคราะห์ข้อมูลย้อนกลับ
เมื่ออยู่หน้าห้องเรียนจริง ทักษะที่ใช้บ่อยที่สุดคือการฟังอย่างตั้งใจ การสังเกต และการสะท้อนกลับ การสังเกตมี 2 ส่วนที่ต้องไปด้วยกัน คือบอกให้ได้ว่าเห็นอะไร แล้วจึงตีความ หากข้ามไปตีความทันที ครูมักรู้สึกว่าถูกตัดสิน
กระบวนการนิเทศภายในสถานศึกษา 5 ขั้นตอน
หน่วยศึกษานิเทศก์ของสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) กำหนดกระบวนการนิเทศไว้ 5 ขั้นตอน ก่อนเริ่มขั้นแรก โรงเรียนควรจัดโครงสร้างให้ชัดว่าใครรับผิดชอบด้านไหน กำหนดวงจรการบริหาร และจัดสรรงบสนับสนุนตามความจำเป็น
ขั้นที่ 1 ศึกษาสภาพปัจจุบัน ปัญหา และความต้องการ
ผู้นิเทศและครูร่วมกันหาปัญหาการสอนที่เกิดขึ้นจริง ข้อมูลมาจากผลสัมฤทธิ์ภาคเรียนที่ผ่านมา แบบสอบถาม หรือวงระดมสมอง
ลองนึกถึงโรงเรียนที่พบว่านักเรียนชั้นประถมปลายทำโจทย์ปัญหาคณิตศาสตร์ได้น้อยกว่าเนื้อหาส่วนอื่น หัวหน้ากลุ่มสาระอาจเปิดวงคุยกับครูผู้สอนแล้วถามว่า "ช่วงไหนของบทเรียนที่นักเรียนเริ่มเงียบ เล่าให้ฟังได้ไหม?" คำตอบเหล่านี้ช่วยให้เห็นต้นตอที่คะแนนอย่างเดียวบอกไม่ได้
ขั้นที่ 2 วางแผนการนิเทศ
แผนการนิเทศครูที่ใช้งานได้จริงควรระบุวัตถุประสงค์ กิจกรรม งบประมาณ เครื่องมือนิเทศ และเครื่องมือประเมินผลให้ชัด จากตัวอย่างข้างต้น วัตถุประสงค์อาจเจาะให้แคบลงเป็น "ครูฝึกยกตัวอย่างจากชีวิตจริงเพื่ออธิบายโจทย์ปัญหา" แทนการตั้งว่า "ปรับปรุงการสอนคณิตศาสตร์" ซึ่งกว้างเกินกว่าจะวัดผลได้
ขั้นที่ 3 สร้างสื่อและเครื่องมือนิเทศ
เอกสารอบรมมีตัวอย่างแบบสังเกตการสอน 20 รายการ ให้คะแนนตั้งแต่ 0 ถึง 4 ครอบคลุมเรื่อง เช่น การชี้แจงวัตถุประสงค์ให้นักเรียนทราบ การใช้เวลา การกระตุ้นให้นักเรียนคิดวิเคราะห์ การเดินไปรอบห้อง และการใช้สื่อการสอนอย่างวิดีโอหรือคอมพิวเตอร์ให้เหมาะกับเนื้อหา คู่กับแบบบันทึกการนิเทศที่เก็บวัตถุประสงค์ วิธีการ และผลของแต่ละครั้ง โรงเรียนควรเลือกเฉพาะข้อที่ตรงกับปัญหาในขั้นที่ 1 แทนการใช้ครบทั้ง 20 ข้อกับครูทุกคน
ขั้นที่ 4 ปฏิบัติการนิเทศ
ก่อนเข้าห้อง ผู้นิเทศขอดูแผนการสอนล่วงหน้า และถามครูว่าอยากให้ช่วยดูเรื่องใดเป็นพิเศษ ระหว่างสังเกต ให้จดสิ่งที่เห็นจริงก่อน เช่น "นักเรียนหลายคนก้มหน้าหลังครูตั้งคำถาม" แล้วค่อยตีความทีหลัง
หลังจบคาบ ควรเริ่มบทสนทนาด้วยคำถามปลายเปิด เช่น "ตอนที่นักเรียนเงียบ ครูคิดว่าเกิดอะไรขึ้น?" หรือ "ถ้าสอนคาบนี้ใหม่ อยากปรับตรงไหนก่อน?" ข้อสังเกตที่ครูพูดออกมาเองมักนำไปสู่การปรับที่ครูลงมือทำจริง
ขั้นที่ 5 ประเมินผลและรายงานผล
การประเมินทำได้ 3 ช่วง คือก่อน ระหว่าง และหลังดำเนินการ จากนั้นรายงานผลให้หน่วยเหนือทราบ ผลที่ได้ไม่ควรจบที่รายงาน แต่ต้องนำมาปรับแผนรอบถัดไป หากได้ผลดีก็เผยแพร่ให้กลุ่มสาระอื่นนำไปทดลองใช้
จัดองค์กรนิเทศให้เหมาะกับขนาดโรงเรียน
เอกสารอบรมแนะนำให้จัดองค์กรนิเทศตามสภาพของโรงเรียน โดยมี 2 รูปแบบหลัก
รูปแบบแรกคือ นิเทศโดยมีคณะกรรมการ เหมาะกับโรงเรียนขนาดใหญ่ที่มีครูจำนวนมาก โรงเรียนตั้งคณะกรรมการนิเทศขึ้นมาดูแลโดยเฉพาะ เริ่มจากแจ้งนโยบายต่อคณะครู ตั้งคณะกรรมการ กำหนดกรอบ สำรวจความต้องการ วางแผน แล้วลงมือดำเนินการ จากนั้นจึงประเมินผลกระบวนการและผลผลิต หากได้ผลดีก็สรุปรายงานและเผยแพร่ หากยังมีปัญหาก็นำมาปรับปรุงแก้ไข
อีกรูปแบบคือ นิเทศตามสายการบริหาร เหมาะกับโรงเรียนขนาดเล็กที่มีครูน้อย โรงเรียนใช้สายงานเดิมตั้งแต่ผู้บริหาร รองผู้บริหารกลุ่มงาน ไปจนถึงกลุ่มสาระการเรียนรู้ โดยมีคณะทำงานประสานการนิเทศภายในอีกชั้นหนึ่ง ผู้บริหารทำหน้าที่ควบคุม สนับสนุน สร้างขวัญกำลังใจ และประสานสัมพันธ์ ส่วนผู้นิเทศในแต่ละกลุ่มให้ความรู้ที่จำเป็น ดูแลคุณภาพการนิเทศ และสร้างบรรยากาศการเรียนรู้ภายในหน่วยงานของตน
ไม่ว่าเลือกรูปแบบใด สิ่งสำคัญคือให้เข้ากับลักษณะการบริหารงานของโรงเรียนนั้น
ตัวอย่างกิจกรรมนิเทศที่ทำได้ในโรงเรียน
กิจกรรมในระดับโรงเรียนหรือกลุ่มสาระมีให้เลือกหลายแบบ เช่น ระดมสมอง ประชุมปฏิบัติการ ประชุมปรึกษาหารือในกลุ่มครูที่มีปัญหาคล้ายกัน เชิญวิทยากรมาให้ความรู้เฉพาะทาง ศึกษาดูงาน ไปจนถึงสาธิตและจัดนิทรรศการ
รูปแบบที่ครูรวมกลุ่มคุยและแก้ปัญหาการสอนร่วมกันเป็นประจำ ใกล้เคียงกับแนวคิดชุมชนแห่งการเรียนรู้ทางวิชาชีพ หรือ PLC ในสถานศึกษา ที่ครูเรียนรู้จากเพื่อนร่วมงานด้วยกันเอง
นิเทศอย่างไร ให้ครูพร้อมเติบโตในวิชาชีพ
ผู้บริหารมีหน้าที่ติดตามและพัฒนาให้ครูมีความรู้ ทักษะ และเจตคติที่พร้อมก้าวสู่วิทยฐานะที่สูงขึ้น ครูที่เตรียมเข้ารับการประเมินวิทยฐานะจึงได้ประโยชน์จากบันทึกการนิเทศแต่ละรอบ เพราะใช้เป็นข้อมูลประกอบการพัฒนางานของตนเองได้
นอกเวลานิเทศ ครูที่อยากเติมไอเดียการสอนสามารถเรียนคอร์สออนไลน์ที่ Starfish Labz และสะสมเกียรติบัตรพัฒนาวิชาชีพไปพร้อมกัน
สรุป
โรงเรียนที่เพิ่งเริ่มนิเทศภายในไม่ต้องรอแผนใหญ่ เริ่มจากเลือกปัญหาการสอนเพียงเรื่องเดียวในกลุ่มสาระเดียว ใช้แบบสังเกตที่ตัดเหลือเฉพาะข้อที่เกี่ยวข้อง และปิดแต่ละรอบด้วยการคุยกับครูผ่านคำถามปลายเปิด
ส่วนรูปแบบองค์กรให้ดูที่ขนาดโรงเรียนเป็นหลัก คณะกรรมการเหมาะกับโรงเรียนใหญ่ สายบริหารเดิมเหมาะกับโรงเรียนเล็ก เมื่อจบรอบแรก ค่อยขยายไปกลุ่มสาระอื่นโดยนำผลที่ได้ไปเล่าต่อ หากครูแต่ละคนลองเพิ่มเพียงเรื่องเดียวต่อภาคเรียน การเปลี่ยนแปลงในห้องเรียนก็จะเห็นชัดขึ้นโดยไม่หนักเกินไป
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการนิเทศภายในสถานศึกษา
Q1: การนิเทศภายในสถานศึกษาต่างจากการนิเทศโดยผู้นิเทศจากภายนอกอย่างไร?
การนิเทศภายในทำโดยผู้บริหารและครูในโรงเรียนเอง จึงใกล้ชิดปัญหาและมีข้อมูลมากที่สุด ส่วนผู้นิเทศจากภายนอกเข้ามาเสริมงานที่เกินกำลังบุคลากรภายใน เช่น การนิเทศเฉพาะทางที่ลึก การประสานนโยบายกับต้นสังกัด และการเผยแพร่ผลงานดีเด่นของโรงเรียนให้กว้างขึ้น ทั้งสองรูปแบบจึงทำงานเสริมกัน
Q2: โรงเรียนขนาดเล็กที่มีครูไม่กี่คน ต้องตั้งคณะกรรมการนิเทศหรือไม่?
ไม่จำเป็น โรงเรียนขนาดเล็กใช้สายการบริหารเดิมได้ โดยผู้บริหารกำกับ สนับสนุน และสร้างขวัญกำลังใจ แล้วมอบหมายผู้ที่เหมาะสมทำหน้าที่นิเทศ สิ่งที่ควรมีคือแผนการนิเทศครูที่ระบุให้ชัดว่าใครรับผิดชอบเรื่องใด ส่วนรูปแบบคณะกรรมการเหมาะกับโรงเรียนขนาดใหญ่ที่มีครูจำนวนมากกว่า
แหล่งอ้างอิง