การนิเทศภายในสถานศึกษา คืออะไร แนวทางปฏิบัติสำหรับผู้บริหารโรงเรียน

การนิเทศภายในสถานศึกษา คืออะไร แนวทางปฏิบัติสำหรับผู้บริหารโรงเรียน

หลายโรงเรียนมีตารางนิเทศติดบอร์ดครบทุกภาคเรียน แต่พอถึงวันสังเกตการสอนจริง ครูรู้สึกเหมือนเป็นวันตรวจ ส่วนผู้นิเทศก็ลังเลว่าควรให้ข้อเสนอแนะแบบไหนจึงจะเป็นประโยชน์ต่อห้องเรียน

การนิเทศภายในสถานศึกษา คือการที่ผู้บริหารและครูในโรงเรียนเดียวกันช่วยกันปรับปรุงการสอนจากข้อมูลของห้องเรียนจริง บทความนี้อธิบายความหมาย จุดมุ่งหมาย บทบาทของผู้นิเทศ ขั้นตอน 5 ขั้น และตัวอย่างกิจกรรมที่ผู้บริหารโรงเรียนนำไปใช้ได้ทันที

การนิเทศภายในสถานศึกษาคืออะไร

ตามนิยามในเอกสารอบรมด้านการนิเทศ การนิเทศภายในสถานศึกษา คือกระบวนการที่ผู้บริหารและครูในโรงเรียนร่วมกันปฏิบัติงานเพื่อปรับปรุงการจัดการเรียนการสอน และส่งผลให้คุณภาพของนักเรียนดีขึ้น ผู้นิเทศทำหน้าที่ให้คำแนะนำ ส่งเสริม และสนับสนุน ส่วนครูนำข้อมูลที่ตรงกับห้องเรียนของตนไปปรับงานสอน

สิ่งที่ถูกนิเทศคือภารกิจหลักของครู ทั้งการจัดการเรียนการสอนและการดูแลพัฒนาการเด็กด้านร่างกาย อารมณ์ สังคม จิตใจ และสติปัญญา ให้เติบโตเต็มวัยและเต็มศักยภาพ

เหตุที่ต้องทำกันเองในโรงเรียนมีอยู่ 3 เรื่อง บุคลากรภายในอยู่ใกล้ปัญหาและมีข้อมูลมากที่สุด บรรยากาศแบบเป็นกันเองทำให้นิเทศได้สม่ำเสมอ และคุณภาพการจัดการศึกษาของโรงเรียนก็ขยับเข้าใกล้มาตรฐานเดียวกัน

อีกเรื่องที่ควรตกลงให้ตรงกันก่อนเริ่มคือ โรงเรียนจัดนิเทศเพื่อปรับปรุงการสอน ไม่ใช่เพื่อจับผิด และทุกคนต้องยอมรับว่าไม่มีใครเชี่ยวชาญทุกเรื่อง

จุดมุ่งหมายและหลักการที่ผู้นิเทศควรยึด

จุดมุ่งหมายหลักคือ พัฒนาครูและพัฒนางานสอนไปพร้อมกัน ข้อมูลย้อนกลับจากผู้นิเทศช่วยให้ครูเห็นจุดที่ควรปรับ ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของการพัฒนาการสอนครูในระยะยาว และเสริมสมรรถนะครูในด้านที่ยังต้องเติม เมื่อการสอนดีขึ้น คุณภาพของนักเรียนก็ขยับตาม

อีกสองเรื่องที่มักถูกมองข้ามคือขวัญกำลังใจของบุคลากรและความสัมพันธ์ระหว่างเพื่อนร่วมงาน บรรยากาศที่ไว้ใจกันทำให้ครูเปิดห้องเรียนให้ผู้อื่นเข้ามาดูได้ง่ายขึ้น

หลักการที่เอกสารอบรมเสนอไว้ สรุปให้นำไปใช้ได้ดังนี้

  1. ผู้นำด้านการนิเทศเน้นให้ความรู้และสนับสนุนมากกว่าควบคุม เมื่อครูศรัทธาในผู้นิเทศ ข้อเสนอแนะก็ถูกนำไปใช้จริง
  2. งานนิเทศเดินเป็นวงจร คือวางแผน ดำเนินการ ประเมินผล แล้วปรับปรุง โดยเริ่มจากปัญหาที่เกิดขึ้นจริงในโรงเรียน
  3. ครูมีส่วนร่วมตั้งแต่ขั้นวางแผนไปจนถึงขั้นปรับปรุงแก้ไข
  4. การยกย่องผลงานครูและการสร้างบรรยากาศที่เป็นกันเอง นับเป็นส่วนหนึ่งของงานนิเทศ
  5. งานเฉพาะทางที่เกินกำลังบุคลากรภายใน เช่น การประสานนโยบายกับต้นสังกัด ต้องให้ผู้นิเทศจากภายนอกมาช่วยเสริม

ผู้นิเทศและผู้รับการนิเทศ ใครทำหน้าที่อะไร

ผู้นิเทศภายในได้แก่ผู้บริหารโรงเรียน รองผู้บริหาร หัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ หัวหน้างาน หรือบุคลากรที่ได้รับมอบหมาย จะรวมเป็นทีมก็ได้ ส่วนผู้รับการนิเทศคือครูและบุคลากรทางการศึกษาในโรงเรียน

ผู้นิเทศที่ครูยอมรับมักมี ความรู้ 4 ด้าน ได้แก่ ระเบียบและนโยบายการศึกษา พฤติกรรมมนุษย์ในองค์กร เช่น ภาวะผู้นำ การจูงใจ และการสื่อสาร หลักสูตรและการจัดการเรียนรู้ รวมถึงการวัดและประเมินผล และการพัฒนาองค์กร ควบคู่กับ ทักษะ 4 ด้าน คือ ทักษะงานบริหารเชิงเทคนิค ทักษะการครองคน ทักษะการจัดการศึกษา และทักษะการสร้างความคิด เช่น การวางแผน การเขียนโครงการ และการวิเคราะห์ข้อมูลย้อนกลับ

เมื่ออยู่หน้าห้องเรียนจริง ทักษะที่ใช้บ่อยที่สุดคือการฟังอย่างตั้งใจ การสังเกต และการสะท้อนกลับ การสังเกตมี 2 ส่วนที่ต้องไปด้วยกัน คือบอกให้ได้ว่าเห็นอะไร แล้วจึงตีความ หากข้ามไปตีความทันที ครูมักรู้สึกว่าถูกตัดสิน

กระบวนการนิเทศภายในสถานศึกษา 5 ขั้นตอน

หน่วยศึกษานิเทศก์ของสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) กำหนดกระบวนการนิเทศไว้ 5 ขั้นตอน ก่อนเริ่มขั้นแรก โรงเรียนควรจัดโครงสร้างให้ชัดว่าใครรับผิดชอบด้านไหน กำหนดวงจรการบริหาร และจัดสรรงบสนับสนุนตามความจำเป็น

ขั้นที่ 1 ศึกษาสภาพปัจจุบัน ปัญหา และความต้องการ

ผู้นิเทศและครูร่วมกันหาปัญหาการสอนที่เกิดขึ้นจริง ข้อมูลมาจากผลสัมฤทธิ์ภาคเรียนที่ผ่านมา แบบสอบถาม หรือวงระดมสมอง

ลองนึกถึงโรงเรียนที่พบว่านักเรียนชั้นประถมปลายทำโจทย์ปัญหาคณิตศาสตร์ได้น้อยกว่าเนื้อหาส่วนอื่น หัวหน้ากลุ่มสาระอาจเปิดวงคุยกับครูผู้สอนแล้วถามว่า "ช่วงไหนของบทเรียนที่นักเรียนเริ่มเงียบ เล่าให้ฟังได้ไหม?" คำตอบเหล่านี้ช่วยให้เห็นต้นตอที่คะแนนอย่างเดียวบอกไม่ได้

ขั้นที่ 2 วางแผนการนิเทศ

แผนการนิเทศครูที่ใช้งานได้จริงควรระบุวัตถุประสงค์ กิจกรรม งบประมาณ เครื่องมือนิเทศ และเครื่องมือประเมินผลให้ชัด จากตัวอย่างข้างต้น วัตถุประสงค์อาจเจาะให้แคบลงเป็น "ครูฝึกยกตัวอย่างจากชีวิตจริงเพื่ออธิบายโจทย์ปัญหา" แทนการตั้งว่า "ปรับปรุงการสอนคณิตศาสตร์" ซึ่งกว้างเกินกว่าจะวัดผลได้

ขั้นที่ 3 สร้างสื่อและเครื่องมือนิเทศ

เอกสารอบรมมีตัวอย่างแบบสังเกตการสอน 20 รายการ ให้คะแนนตั้งแต่ 0 ถึง 4 ครอบคลุมเรื่อง เช่น การชี้แจงวัตถุประสงค์ให้นักเรียนทราบ การใช้เวลา การกระตุ้นให้นักเรียนคิดวิเคราะห์ การเดินไปรอบห้อง และการใช้สื่อการสอนอย่างวิดีโอหรือคอมพิวเตอร์ให้เหมาะกับเนื้อหา คู่กับแบบบันทึกการนิเทศที่เก็บวัตถุประสงค์ วิธีการ และผลของแต่ละครั้ง โรงเรียนควรเลือกเฉพาะข้อที่ตรงกับปัญหาในขั้นที่ 1 แทนการใช้ครบทั้ง 20 ข้อกับครูทุกคน

ขั้นที่ 4 ปฏิบัติการนิเทศ

ก่อนเข้าห้อง ผู้นิเทศขอดูแผนการสอนล่วงหน้า และถามครูว่าอยากให้ช่วยดูเรื่องใดเป็นพิเศษ ระหว่างสังเกต ให้จดสิ่งที่เห็นจริงก่อน เช่น "นักเรียนหลายคนก้มหน้าหลังครูตั้งคำถาม" แล้วค่อยตีความทีหลัง

หลังจบคาบ ควรเริ่มบทสนทนาด้วยคำถามปลายเปิด เช่น "ตอนที่นักเรียนเงียบ ครูคิดว่าเกิดอะไรขึ้น?" หรือ "ถ้าสอนคาบนี้ใหม่ อยากปรับตรงไหนก่อน?" ข้อสังเกตที่ครูพูดออกมาเองมักนำไปสู่การปรับที่ครูลงมือทำจริง

ขั้นที่ 5 ประเมินผลและรายงานผล

การประเมินทำได้ 3 ช่วง คือก่อน ระหว่าง และหลังดำเนินการ จากนั้นรายงานผลให้หน่วยเหนือทราบ ผลที่ได้ไม่ควรจบที่รายงาน แต่ต้องนำมาปรับแผนรอบถัดไป หากได้ผลดีก็เผยแพร่ให้กลุ่มสาระอื่นนำไปทดลองใช้

จัดองค์กรนิเทศให้เหมาะกับขนาดโรงเรียน

เอกสารอบรมแนะนำให้จัดองค์กรนิเทศตามสภาพของโรงเรียน โดยมี 2 รูปแบบหลัก

รูปแบบแรกคือ นิเทศโดยมีคณะกรรมการ เหมาะกับโรงเรียนขนาดใหญ่ที่มีครูจำนวนมาก โรงเรียนตั้งคณะกรรมการนิเทศขึ้นมาดูแลโดยเฉพาะ เริ่มจากแจ้งนโยบายต่อคณะครู ตั้งคณะกรรมการ กำหนดกรอบ สำรวจความต้องการ วางแผน แล้วลงมือดำเนินการ จากนั้นจึงประเมินผลกระบวนการและผลผลิต หากได้ผลดีก็สรุปรายงานและเผยแพร่ หากยังมีปัญหาก็นำมาปรับปรุงแก้ไข

อีกรูปแบบคือ นิเทศตามสายการบริหาร เหมาะกับโรงเรียนขนาดเล็กที่มีครูน้อย โรงเรียนใช้สายงานเดิมตั้งแต่ผู้บริหาร รองผู้บริหารกลุ่มงาน ไปจนถึงกลุ่มสาระการเรียนรู้ โดยมีคณะทำงานประสานการนิเทศภายในอีกชั้นหนึ่ง ผู้บริหารทำหน้าที่ควบคุม สนับสนุน สร้างขวัญกำลังใจ และประสานสัมพันธ์ ส่วนผู้นิเทศในแต่ละกลุ่มให้ความรู้ที่จำเป็น ดูแลคุณภาพการนิเทศ และสร้างบรรยากาศการเรียนรู้ภายในหน่วยงานของตน

ไม่ว่าเลือกรูปแบบใด สิ่งสำคัญคือให้เข้ากับลักษณะการบริหารงานของโรงเรียนนั้น

ตัวอย่างกิจกรรมนิเทศที่ทำได้ในโรงเรียน

กิจกรรมในระดับโรงเรียนหรือกลุ่มสาระมีให้เลือกหลายแบบ เช่น ระดมสมอง ประชุมปฏิบัติการ ประชุมปรึกษาหารือในกลุ่มครูที่มีปัญหาคล้ายกัน เชิญวิทยากรมาให้ความรู้เฉพาะทาง ศึกษาดูงาน ไปจนถึงสาธิตและจัดนิทรรศการ

รูปแบบที่ครูรวมกลุ่มคุยและแก้ปัญหาการสอนร่วมกันเป็นประจำ ใกล้เคียงกับแนวคิดชุมชนแห่งการเรียนรู้ทางวิชาชีพ หรือ PLC ในสถานศึกษา ที่ครูเรียนรู้จากเพื่อนร่วมงานด้วยกันเอง

นิเทศอย่างไร ให้ครูพร้อมเติบโตในวิชาชีพ

ผู้บริหารมีหน้าที่ติดตามและพัฒนาให้ครูมีความรู้ ทักษะ และเจตคติที่พร้อมก้าวสู่วิทยฐานะที่สูงขึ้น ครูที่เตรียมเข้ารับการประเมินวิทยฐานะจึงได้ประโยชน์จากบันทึกการนิเทศแต่ละรอบ เพราะใช้เป็นข้อมูลประกอบการพัฒนางานของตนเองได้

นอกเวลานิเทศ ครูที่อยากเติมไอเดียการสอนสามารถเรียนคอร์สออนไลน์ที่ Starfish Labz และสะสมเกียรติบัตรพัฒนาวิชาชีพไปพร้อมกัน


สรุป

โรงเรียนที่เพิ่งเริ่มนิเทศภายในไม่ต้องรอแผนใหญ่ เริ่มจากเลือกปัญหาการสอนเพียงเรื่องเดียวในกลุ่มสาระเดียว ใช้แบบสังเกตที่ตัดเหลือเฉพาะข้อที่เกี่ยวข้อง และปิดแต่ละรอบด้วยการคุยกับครูผ่านคำถามปลายเปิด

ส่วนรูปแบบองค์กรให้ดูที่ขนาดโรงเรียนเป็นหลัก คณะกรรมการเหมาะกับโรงเรียนใหญ่ สายบริหารเดิมเหมาะกับโรงเรียนเล็ก เมื่อจบรอบแรก ค่อยขยายไปกลุ่มสาระอื่นโดยนำผลที่ได้ไปเล่าต่อ หากครูแต่ละคนลองเพิ่มเพียงเรื่องเดียวต่อภาคเรียน การเปลี่ยนแปลงในห้องเรียนก็จะเห็นชัดขึ้นโดยไม่หนักเกินไป

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการนิเทศภายในสถานศึกษา

Q1: การนิเทศภายในสถานศึกษาต่างจากการนิเทศโดยผู้นิเทศจากภายนอกอย่างไร?

การนิเทศภายในทำโดยผู้บริหารและครูในโรงเรียนเอง จึงใกล้ชิดปัญหาและมีข้อมูลมากที่สุด ส่วนผู้นิเทศจากภายนอกเข้ามาเสริมงานที่เกินกำลังบุคลากรภายใน เช่น การนิเทศเฉพาะทางที่ลึก การประสานนโยบายกับต้นสังกัด และการเผยแพร่ผลงานดีเด่นของโรงเรียนให้กว้างขึ้น ทั้งสองรูปแบบจึงทำงานเสริมกัน

Q2: โรงเรียนขนาดเล็กที่มีครูไม่กี่คน ต้องตั้งคณะกรรมการนิเทศหรือไม่?

ไม่จำเป็น โรงเรียนขนาดเล็กใช้สายการบริหารเดิมได้ โดยผู้บริหารกำกับ สนับสนุน และสร้างขวัญกำลังใจ แล้วมอบหมายผู้ที่เหมาะสมทำหน้าที่นิเทศ สิ่งที่ควรมีคือแผนการนิเทศครูที่ระบุให้ชัดว่าใครรับผิดชอบเรื่องใด ส่วนรูปแบบคณะกรรมการเหมาะกับโรงเรียนขนาดใหญ่ที่มีครูจำนวนมากกว่า


แหล่งอ้างอิง

- ฝ่ายบริหารวิชาการ - นิเทศภายใน

- หน่วยที่1 การนิเทศภายใน

มาร่วมเรียนรู้กับ Starfish Labz

แหล่งเรียนรู้และชุมชนออนไลน์เพื่อนักการศึกษาและผู้ปกครอง

ลงทะเบียน

Related Courses

การบริหารงานวิชาการ
ด้านการสื่อสาร สารสนเทศ และรู้เท่าทันสื่อ ด้านการสร้างสรรค์ และนวัตกรรม ด้านการคิดอย่างมีวิจารณญาณ และทักษะในการแก้ปัญหา
basic
2:00 ชั่วโมง

การสอนคณิตศาสตร์แบบ Active Learning เพื่อวิทยฐานะ (PA)

การจัดการเรียนรู้แบบ Active Learning เพื่อพัฒนาเทคนิคการสอนคณิตศาสตร์ และเพื่อเป็นแนวทางในการประเมินวิทยฐานะ (PA)

นายเชิดศักดิ์ ภักดีวิโรจน์
นายเชิดศักดิ์ ภักดีวิโรจน์
การสอนคณิตศาสตร์แบบ Active Learning เพื่อวิทยฐานะ (PA)
นายเชิดศักดิ์ ภักดีวิโรจน์

การสอนคณิตศาสตร์แบบ Active Learning เพื่อวิทยฐานะ (PA)

นายเชิดศักดิ์ ภักดีวิโรจน์
4.8 (119 ratings)
1479 ผู้เรียน
แผนการสอนและหน่วยการเรียนรู้
ด้านการสื่อสาร สารสนเทศ และรู้เท่าทันสื่อ การรู้จักตนเอง การบริหารจัดการตนเอง
2:00 ชั่วโมง

PA to DPA Masterclass เจาะลึกเกณฑ์ใหม่ สู่การเลื่อนวิทยฐานะครู กทม.

เรียนรู้หลักเกณฑ์ PA และ DPA สำหรับครูและผู้บริหาร กทม.เพื่อการประเมินและขอเลื่อนวิทยฐานะอย่างถูกต้อง

Starfish Academy
Starfish Academy
PA to DPA Masterclass เจาะลึกเกณฑ์ใหม่ สู่การเลื่อนวิทยฐานะครู กทม.
Starfish Academy

PA to DPA Masterclass เจาะลึกเกณฑ์ใหม่ สู่การเลื่อนวิทยฐานะครู กทม.

Starfish Academy
5 (9 ratings)
การบริหารงานวิชาการ
ด้านการคิดอย่างมีวิจารณญาณ และทักษะในการแก้ปัญหา การบริหารจัดการตนเอง
basic
2:00 ชั่วโมง

เตรียมพร้อมก่อนทำคลิปประเมินวิทยฐานะ EP.2 Active Learning

เรียนรู้การออกแบบการจัดการเรียนรู้ตามหลักการสอนที่มีประสิทธิภาพ 8 ข้อซึ่งจะใช้ในการประเมินคลิปการสอนของครูในการประเมิ ...

สำนักงานคณะกรรมการข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา
สำนักงานคณะกรรมการข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา
เตรียมพร้อมก่อนทำคลิปประเมินวิทยฐานะ EP.2 Active Learning
สำนักงานคณะกรรมการข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา

เตรียมพร้อมก่อนทำคลิปประเมินวิทยฐานะ EP.2 Active Learning

สำนักงานคณะกรรมการข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา
4.9 (78 ratings)
2999 ผู้เรียน
การบริหารงานวิชาการ
ด้านการคิดอย่างมีวิจารณญาณ และทักษะในการแก้ปัญหา การบริหารจัดการตนเอง
basic
2:00 ชั่วโมง

เจาะลึกการทำข้อตกลงพัฒนางาน (วPA) ฉบับคุณครู

ทำความรู้จักข้อตกลงการพัฒนางาน (วPA) แบบเจาะลึก เพื่อสร้างความเข้าใจการทำข้อตกลงในการพัฒนางานตามมาตราฐานตำแหน่ง ...

สำนักงานคณะกรรมการข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา
สำนักงานคณะกรรมการข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา
เจาะลึกการทำข้อตกลงพัฒนางาน (วPA) ฉบับคุณครู
สำนักงานคณะกรรมการข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา

เจาะลึกการทำข้อตกลงพัฒนางาน (วPA) ฉบับคุณครู

สำนักงานคณะกรรมการข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา
4.9 (803 ratings)
12797 ผู้เรียน

Related Videos

Well Being - การพัฒนาสุขภาวะของผู้เรียน
11:22
Starfish Academy

Well Being - การพัฒนาสุขภาวะของผู้เรียน

Starfish Academy
632 views • 4 ปีที่แล้ว
Learning Loss - การภาวะความถดถอยในการเรียนรู้
10:11
Starfish Academy

Learning Loss - การภาวะความถดถอยในการเรียนรู้

Starfish Academy
1625 views • 4 ปีที่แล้ว
การเขียน วPA
05:24
สำนักงานคณะกรรมการข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา

การเขียน วPA

สำนักงานคณะกรรมการข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา
1342 views • 4 ปีที่แล้ว
เส้นทางสู่ วPA กับบทบาทของผู้บริหาร
11:30
สำนักงานคณะกรรมการข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา

เส้นทางสู่ วPA กับบทบาทของผู้บริหาร

สำนักงานคณะกรรมการข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา
21702 views • 5 ปีที่แล้ว