การทำความเข้าใจช่วงวัยเปลี่ยนผ่านของเด็ก

สุประวีณ์

1 ชั่วโมงที่แล้ว

“ทำไมช่วงนี้เด็ก ป.5–6 คุยยากจัง” คำถามนี้อาจเป็นสิ่งที่ครูหลายคนกำลังถามตัวเอง เมื่อก่อนเรียกก็มา บอกอะไรก็ทำ แต่พอขึ้น ป.5–6 เด็กบางคนเริ่มมีเหตุผลเป็นของตัวเองมากขึ้น เริ่มโต้แย้ง เริ่มตั้งคำถามกับกฎ และบางครั้งสิ่งที่ครูพูดดูเหมือนจะไม่สามารถเปลี่ยนใจพวกเขาได้ง่าย ๆ เด็กบางคนเริ่มสนใจรูปลักษณ์ของตัวเองมากขึ้น อยากไว้ทรงผมที่ตัวเองชอบ อยากดูเท่ อยากให้เพื่อนยอมรับ บางคนเริ่มสนใจเพศตรงข้าม มีคนที่ชอบ มีการเขม่นหรือขัดแย้งกับเพื่อนง่ายขึ้น บางคนเริ่มมีกลิ่นตัวและยังไม่รู้ว่าจะดูแลตัวเองอย่างไร และบางครั้งเมื่อครูเตือนเรื่องกฎระเบียบ เด็กก็อาจมีเหตุผลของตัวเองกลับมาเสมอ “แต่ผมไม่ได้ทำอะไรผิดนะครับ” “ทำไมต้องทำแบบนี้ด้วยครับ” “เพื่อนก็ทำเหมือนกัน” จนบางครั้งผู้ใหญ่อาจเผลอสรุปว่า เด็กเริ่มดื้อ แต่ถ้าเราลองเปลี่ยนคำถามจากทำไมเด็กถึงดื้อ มาเป็น เกิดอะไรขึ้นกับเด็กในช่วงวัยนี้ เราอาจมองเห็นเรื่องราวอีกด้านหนึ่ง เพราะเด็ก ป.5–6 จำนวนมากกำลังยืนอยู่บนสะพาน ระหว่างวัยเด็กกับวัยรุ่น และการเดินข้ามสะพานนี้ไม่ใช่เรื่องง่ายสำหรับเด็กเลย
เมื่อเด็กเริ่มรู้สึกว่า “ฉันโตแล้ว” ช่วงวัยรุ่นตอนต้นเป็นช่วงที่มีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วทั้งทางร่างกาย อารมณ์ ความคิด และความสัมพันธ์กับผู้อื่น เด็กเริ่มมีความเป็นตัวของตัวเองมากขึ้น ต้องการอิสระมากขึ้น และเริ่มให้ความสำคัญกับความคิดเห็นของเพื่อนมากขึ้น สิ่งเหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นเพราะเด็กต้องการต่อต้านผู้ใหญ่เสมอไป แต่เป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการค้นหาว่า ฉันเป็นใคร ฉันอยากเป็นแบบไหน คนอื่นมองฉันอย่างไร UNICEF อธิบายว่าวัยรุ่นตอนต้นเป็นช่วงสำคัญของการเปลี่ยนแปลงทางร่างกายและอารมณ์ เด็กเริ่มสำรวจอัตลักษณ์ของตนเอง ต้องการความเป็นอิสระมากขึ้น และความสัมพันธ์กับเพื่อนมีความสำคัญเพิ่มขึ้น นี่จึงเป็นเหตุผลว่า ทำไมเด็กที่เคยสนใจเพียงของเล่นหรือเกม อาจเริ่มสนใจเสื้อผ้า ทรงผม รูปลักษณ์ หรือความสัมพันธ์กับเพื่อนมากขึ้น สิ่งที่ผู้ใหญ่มองว่าเป็น เรื่องเล็ก อาจเป็นเรื่องใหญ่ในโลกของเด็ก การอยากเท่ อาจไม่ได้หมายถึงแค่อยากหล่อหรืออยากสวย
ลองนึกถึงเด็กคนหนึ่งที่ยืนยันว่าทรงผมของเขาดูดีมาก แม้โรงเรียนจะมีกฎเรื่องทรงผม ถ้ามองเพียงพฤติกรรม เราอาจเห็นว่า เด็กกำลังฝ่าฝืนกฎ แต่ถ้ามองผ่านพัฒนาการ เราอาจเห็นอีกเรื่องหนึ่ง เด็กกำลังทดลองสร้างตัวตนของตัวเอง นี่คือสไตล์ของฉัน ฉันอยากให้เพื่อนมองฉันแบบนี้ ฉันอยากแตกต่าง การที่เด็กให้ความสำคัญกับรูปลักษณ์จึงไม่ใช่เรื่องที่ควรถูกเยาะเย้ยหรือทำให้อับอาย แน่นอนว่า กฎของโรงเรียนยังคงต้องมี แต่การรักษากฎไม่จำเป็นต้องมาพร้อมกับการทำลายความรู้สึกมีคุณค่าในตัวเด็ก ครูอาจพูดว่า“ครูเข้าใจว่าหนูชอบทรงนี้ และครูก็เข้าใจว่าหนูอยากดูดี แต่โรงเรียนมีกฎเรื่องทรงผม เรามาหาวิธีที่ทำให้หนูยังรู้สึกดีกับตัวเองและไม่ผิดกฎกัน”
ประโยคนี้ไม่ได้หมายความว่าครูยอมให้เด็กทำตามใจ แต่กำลังสอนเด็กว่า เราสามารถไม่เห็นด้วยกันได้ โดยที่ยังเคารพกันได้ กลิ่นตัวก็เป็นส่วนหนึ่งของการเติบโต อีกเรื่องที่ครูและผู้ปกครองควรเข้าใจคือ “กลิ่นตัว” เมื่อเด็กเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์ การเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมนและต่อมเหงื่อสามารถทำให้เกิดกลิ่นตัวมากขึ้นได้ และเด็กบางคนอาจเริ่มมีการเปลี่ยนแปลงนี้ตั้งแต่อายุยังน้อย ดังนั้น หากเด็กมีกลิ่นตัว สิ่งที่เขาต้องการอาจไม่ใช่คำตำหนิ แต่คือ ความรู้ในการดูแลตัวเอง แทนที่จะพูดต่อหน้าเพื่อนว่า ทำไมตัวเหม็นแบบนี้ ครูอาจเรียกเด็กมาคุยเป็นการส่วนตัวว่า “ช่วงนี้ร่างกายหนูกำลังเปลี่ยนแปลงนะ เรื่องกลิ่นตัวเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นได้ในวัยนี้ ครูอยากช่วยให้หนูรู้วิธีดูแลตัวเองมากขึ้น” จากเรื่องที่เด็กอาจรู้สึกอับอาย เรากำลังเปลี่ยนมันให้กลายเป็น บทเรียนเรื่องการดูแลตัวเอง แล้วเรื่องความรักล่ะ… เด็กวัยนี้บางคนเริ่มสนใจเพศตรงข้ามหรือเริ่มมีความรู้สึกพิเศษต่อเพื่อน สิ่งที่ผู้ใหญ่ควรทำคือใช้ช่วงเวลานี้สอนเด็กเรื่องความสัมพันธ์ที่ดี การเคารพกัน การเคารพพื้นที่ส่วนตัว การยอมรับคำปฏิเสธ การไม่ล้อเลียนเพื่อนเรื่องคนที่ชอบ และการรู้ว่าเมื่อใดควรขอความช่วยเหลือจากผู้ใหญ่ เพราะเป้าหมายของเราไม่ใช่การทำให้เด็ก ไม่มีความรู้สึก แต่คือการช่วยให้เด็ก รู้จักจัดการกับความรู้สึกของตัวเองอย่างเหมาะสม และทำไมเด็กถึงเริ่มให้ความสำคัญกับเพื่อนมากขึ้น สำหรับเด็กวัยนี้ คำพูดของเพื่อนอาจมีน้ำหนักมากกว่าที่ผู้ใหญ่คาดคิด เพื่อนจะคิดอย่างไร ถ้าฉันไม่ทำ เพื่อนจะไม่รับเข้ากลุ่มไหม เขามองฉันอย่างไร คำถามเหล่านี้อาจเกิดขึ้นในใจเด็กโดยที่เราไม่รู้ จึงไม่น่าแปลกใจที่บางครั้งเด็กเริ่มมีการจับกลุ่ม เขม่นกัน น้อยใจกัน หรือทะเลาะกันด้วยเรื่องที่ผู้ใหญ่มองว่าเล็กน้อย แต่สำหรับเด็ก เรื่องเหล่านั้นอาจเกี่ยวข้องกับความรู้สึกว่า ฉันมีที่ยืนในกลุ่มหรือไม่ ครูจึงควรระมัดระวังการพูดว่า เพราะเรื่องที่เล็กสำหรับผู้ใหญ่ อาจใหญ่ในโลกของเด็ก เด็กมีเหตุผลมากขึ้น แต่ไม่ได้หมายความว่าจะควบคุมตัวเองได้ดีทุกครั้ง อีกเรื่องที่ครูพบได้บ่อยคือ พูดด้วยเหตุผลแล้ว ทำไมยังไม่ฟัง คำตอบอาจเป็นเพราะการพัฒนาความคิดและการควบคุมพฤติกรรมไม่ได้เกิดขึ้นพร้อมกันทั้งหมด สมองส่วนที่เกี่ยวข้องกับการวางแผน การตัดสินใจ การควบคุมแรงกระตุ้น และการกำกับอารมณ์ยังคงพัฒนาไปอีกหลายปี ดังนั้นเด็กอาจรู้ว่า สิ่งนี้ไม่ควรทำ
แต่เมื่ออยู่ในสถานการณ์จริงที่มีอารมณ์ ความกดดันจากเพื่อน หรือความต้องการได้รับการยอมรับเข้ามาเกี่ยวข้อง เด็กอาจยังจัดการกับตัวเองได้ไม่ดีนักนี่ไม่ได้หมายความว่าเราต้องปล่อยเด็กทำทุกอย่างตามใจ แต่หมายความว่าการสอนเด็กวัยนี้ต้องมีทั้งขอบเขตและความเข้าใจ และครูจะเข้าถึงเด็กวัยนี้ได้อย่างไร บางครั้งเราไม่จำเป็นต้องพูดให้มากขึ้น แต่ต้อง เปลี่ยนวิธีพูด จาก “ครูบอกแล้ว ทำไมไม่ฟัง” เป็น “ครูอยากฟังเหตุผลของหนูก่อน แล้วเรามาดูกันว่ามีอะไรที่เราปรับได้บ้าง” จาก “ห้ามเถียงครู” เป็น “หนูเห็นต่างกับครูได้ แต่เราต้องพูดคุยกันด้วยความเคารพ” สิ่งเหล่านี้ไม่ได้ทำให้ครูอ่อนแอ ตรงกันข้าม มันทำให้เด็กได้เรียนรู้ว่า การมีอำนาจเหนือกว่า ไม่จำเป็นต้องหมายถึงการใช้อำนาจกดอีกฝ่าย เคารพเด็ก ไม่ได้แปลว่าตามใจเด็ก ประเด็นนี้สำคัญมาก การเข้าใจพัฒนาการไม่ได้หมายความว่าเราจะต้องยอมให้เด็กทำทุกอย่าง เด็กยังต้องมีขอบเขต ยังต้องรับผิดชอบ ยังต้องปฏิบัติตามกติกาที่เหมาะสม แต่เราสามารถแยก เด็ก ออกจาก พฤติกรรมได้ เราสามารถบอกว่า“ครูไม่เห็นด้วยกับสิ่งที่หนูทำ” โดยไม่จำเป็นต้องบอกว่า “หนูเป็นเด็กไม่ดี” เพราะเมื่อเด็กได้ยินว่า “ฉันเป็นเด็กไม่ดี” เขาอาจเริ่มมองตัวเองเช่นนั้น แต่ถ้าได้ยินว่า “สิ่งที่หนูทำไม่เหมาะสม แต่หนูสามารถแก้ไขได้” เด็กจะได้รับข้อความอีกแบบหนึ่ง
ครูอาจต้องเปลี่ยนบทบาทจาก ผู้ควบคุม เป็น ผู้ฝึกให้เด็กควบคุมตัวเอง นี่อาจเป็นความท้าทายที่สุดของการสอนเด็กวัยนี้ เมื่อเด็กเล็ก ครูอาจต้องบอก แต่เมื่อเด็กโตขึ้น เป้าหมายของเราควรค่อย ๆ เปลี่ยนจาก ครูควบคุมเด็กไปสู่ เด็กสามารถควบคุมตัวเองได้ ดังนั้นเราจึงควรเปิดโอกาสให้เด็ก แสดงความคิดเห็น เลือกบางสิ่งด้วยตัวเอง
อธิบายเหตุผล รับผิดชอบผลจากการตัดสินใจ แก้ไขข้อผิดพลาด มีส่วนร่วมในการกำหนดข้อตกลงของห้องเรียน
เพราะสิ่งที่เราต้องการไม่ใช่เด็กที่เชื่อฟังครูตลอดเวลา แต่คือเด็กที่วันหนึ่งสามารถ ตัดสินใจได้อย่างเหมาะสมแม้ไม่มีครูอยู่ข้าง ๆ และบางครั้ง ความสัมพันธ์ มาก่อน การสอน ครูอาจมีแผนการสอนที่ดีมาก มีสื่อที่ยอดเยี่ยม มีกิจกรรมที่สนุก แต่ถ้าเด็กไม่รู้สึกปลอดภัยกับครู เด็กก็อาจไม่กล้าถาม ไม่กล้าลอง และไม่กล้ายอมรับเมื่อไม่เข้าใจ
โดยเฉพาะเด็กวัยที่กำลังค้นหาตัวตน คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียง วันนี้ฉันสอนอะไร แต่อาจเป็น วันนี้เด็กคนนี้รู้สึกอย่างไรเมื่ออยู่กับฉัน เพราะบางครั้งบทเรียนที่เด็กจำได้นานที่สุด อาจไม่ใช่สิ่งที่ครูเขียนบนกระดาน แต่เป็นความรู้สึกว่า ครูคนนี้ฟังฉัน ไม่ทำให้ฉันอาย ฉันสามารถผิดพลาดต่อหน้าครูได้ และ ถึงฉันจะทำผิด ครูก็ยังเชื่อว่าฉันสามารถดีขึ้นได้ เด็กไม่ได้ดื้อ...เขากำลังโต บางครั้งเมื่อเรามองเด็ก ป.5–6 เราอาจรู้สึกว่า เมื่อก่อนยังเป็นเด็กน่ารักอยู่เลย แต่ความจริงคือเด็กไม่ได้หยุดเป็นเด็กในวันหนึ่ง แล้วตื่นขึ้นมาเป็นวัยรุ่นในอีกวันหนึ่ง พวกเขากำลังค่อย ๆ เปลี่ยนผ่าน ร่างกายกำลังเปลี่ยน สมองกำลังพัฒนา อารมณ์กำลังซับซ้อนขึ้น ความสัมพันธ์กับเพื่อนกำลังมีความหมายมากขึ้น ความต้องการเป็นตัวของตัวเองกำลังเพิ่มขึ้น และพวกเขากำลังพยายามหาคำตอบว่า ฉันเป็นใคร การเข้าสู่วัยรุ่นจึงไม่ใช่ ปัญหา ที่เราต้องกำจัด แต่เป็น ช่วงพัฒนาการที่เราต้องช่วยเด็กเดินผ่าน และบางที
เด็กที่วันนี้เถียงครูมากที่สุด อาจเป็นเด็กคนเดียวกับที่วันหนึ่งกลับมาบอกว่า “ตอนเด็ก ๆ ผมโชคดีนะครับที่มีครูคนหนึ่งคอยเข้าใจผม” เพราะสุดท้ายแล้ว การเป็นครูของเด็กวัยกำลังโต ไม่ได้หมายถึงการทำให้เด็กอยู่ในกรอบได้ตลอดเวลา แต่คือการช่วยให้เด็กค่อย ๆ เติบโตจนสามารถสร้าง กรอบ ให้กับตัวเองได้ และนั่นอาจเป็นหนึ่งในของขวัญที่สำคัญที่สุดที่ครูมอบให้เด็กได้
แหล่งอ้างอิง
UNICEF. Gender-Transformative Parenting Resource Modules — พัฒนาการวัยรุ่นตอนต้น อัตลักษณ์ ความสัมพันธ์กับเพื่อน ความเป็นอิสระ และการเปลี่ยนแปลงทางอารมณ์
UNICEF. Adolescent Mental Health – Teachers' Guide — การเปลี่ยนแปลงของสมองในช่วงประมาณ 9–14 ปี ความไวต่อการประเมินทางสังคม การควบคุมอารมณ์ และบทบาทของครู