เช้าวันจันทร์หน้าประตูโรงเรียนอนุบาล เด็กบางคนร้องไห้ไม่ยอมปล่อยมือผู้ปกครอง ครูประจำชั้นต้องปลอบเด็กไปพร้อมกับการตรวจเอกสาร ส่วนผู้บริหารต้องตอบเรื่องตารางกิจกรรม เอกสารประเมิน และความปลอดภัยของสนามเด็กเล่นให้เรียบร้อยก่อนเก้าโมง
ภาพนี้คืองานจริงของการบริหารโรงเรียนอนุบาล ซึ่งต้องดูแลหลักสูตร บุคลากร สภาพแวดล้อม และความสัมพันธ์กับผู้ปกครองไปพร้อมกัน บทความนี้เรียบเรียงหลักการบริหารสถานศึกษาปฐมวัย กรอบมาตรฐานระดับชาติ การจัดการเรียนรู้ผ่านการเล่น การพัฒนาครู และระบบบันทึกการประเมิน เพื่อให้ผู้บริหารเลือกนำไปปรับใช้ตามบริบทของโรงเรียนตัวเอง
หลักการบริหารโรงเรียนอนุบาลที่เริ่มจากโรงเรียนเป็นฐาน
การบริหารโดยใช้โรงเรียนเป็นฐาน (School-Based Management) คือการกระจายอำนาจตัดสินใจจากส่วนกลางมาให้โรงเรียนโดยตรง ครอบคลุมงานวิชาการ งบประมาณ บุคลากร และการบริหารทั่วไป โดยมีผู้ปกครอง ครู ชุมชน ผู้ทรงคุณวุฒิ และศิษย์เก่าร่วมเป็นคณะกรรมการ แนวคิดนี้เข้ามาในระบบการศึกษาไทยจากการปฏิรูปการศึกษาตามพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 และที่แก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2545 มาตรา 39 และ 40
หลักคิดของแนวทางนี้มี 5 เรื่อง ได้แก่ การกระจายอำนาจ การมีส่วนร่วม การคืนอำนาจจัดการศึกษาให้ประชาชน การบริหารตนเอง และการตรวจสอบถ่วงดุล ส่วนกลางยังทำหน้าที่กำหนดนโยบายและควบคุมมาตรฐาน ผู้บริหารโรงเรียนอนุบาลจึงต้องอ่านนโยบายปฐมวัยจากต้นสังกัดให้ชัด แล้วแปลงเป็นแผนงานที่ทำได้จริงในโรงเรียนของตน
รูปแบบคณะกรรมการสถานศึกษา 4 แบบ
สัดส่วนของครู ผู้ปกครอง และผู้บริหารในคณะกรรมการกำหนดว่าเสียงของใครจะมีน้ำหนักมากที่สุด ตำราการบริหารจัดการสถานศึกษาปฐมวัยของมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราชจำแนกไว้ 4 รูปแบบ
ไม่มีรูปแบบใดถูกที่สุดสำหรับทุกโรงเรียน โรงเรียนอนุบาลขนาดเล็กที่ผู้ปกครองรู้จักครูทุกคนอาจเหมาะกับแบบที่ครูและชุมชนมีสัดส่วนเท่ากัน ขณะที่โรงเรียนที่ต้องตัดสินใจเรื่องงบประมาณบ่อยอาจต้องการผู้บริหารเป็นแกนหลักมากกว่า สิ่งสำคัญคือข่าวสารต้องไหลถึงทุกฝ่าย ผู้ปกครองรับรู้แผนงาน แสดงความเห็นได้ และติดตามผลได้ รวมถึงเชื่อมกับสมาคมศิษย์เก่า สมาคมผู้ปกครองและครู หรือองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเมื่อโรงเรียนต้องการแรงสนับสนุน
วงจรงานบริหารที่ทำให้ทั้งโรงเรียนเดินไปทางเดียวกัน
ผู้บริหารที่คุ้นกับกรอบ POSDCoRB ของกูลิคและเออร์วิค (ต่อยอดจากแนวคิดของฟาโยล) จะเห็นว่างานในโรงเรียนอนุบาลแยกได้เป็น 7 ส่วน คือ การวางแผน การจัดโครงสร้างหน่วยงาน การจัดอัตรากำลังและพัฒนาบุคลากร การอำนวยการ การประสานงาน การรายงาน และการงบประมาณ ลองนึกถึงการรายงานผลต่อคณะกรรมการท้ายภาคเรียน หรือการทำงบประมาณซื้ออุปกรณ์ก่อนเปิดเทอม ทั้งสองเรื่องอยู่ในกรอบนี้ทั้งคู่
ในงานหลักสูตรสถานศึกษาปฐมวัย ตำราเดียวกันเสนอลำดับ 7 ขั้นที่วนกลับมาเริ่มใหม่ได้ ตั้งแต่เตรียมความพร้อม จัดทำหลักสูตร วางแผนการใช้ นำไปปฏิบัติ นิเทศและติดตามผล สรุปผล ไปจนถึงปรับปรุงหลักสูตร ช่วงวางแผนการใช้ครูจะต้องแตกหลักสูตรเป็นแผนการสอนรายหน่วยหรือรายสัปดาห์ ผู้บริหารจึงควรเตรียมเวลาให้ครูได้ปรึกษากันก่อนเปิดภาคเรียน ไม่ปล่อยให้แต่ละห้องเขียนแผนแยกกัน
โรงเรียนไม่จำเป็นต้องใช้ทุกกรอบพร้อมกัน ให้เลือกกระบวนการที่ตรงกับลำดับงานจริงของโรงเรียนมากที่สุดแล้วใช้ให้สม่ำเสมอ
มาตรฐานสถานพัฒนาเด็กปฐมวัยแห่งชาติ กรอบตรวจสอบที่ผู้บริหารควรรู้
งานวิจัยของ สุพรรษา หุ่นทอง จากมหาวิทยาลัยนเรศวร (2564) ศึกษาการบริหารตามมาตรฐานสถานพัฒนาเด็กปฐมวัยแห่งชาติในศูนย์พัฒนาเด็กเล็กของจังหวัดพิษณุโลก โดยแบ่งมาตรฐานออกเป็น 5 ด้าน มาตรฐานนี้ออกแบบสำหรับสถานพัฒนาเด็กปฐมวัย โรงเรียนอนุบาลจึงใช้เป็นกรอบเทียบตรวจสอบตัวเองได้ ทั้ง 5 ด้านมีดังนี้
- การบริหารจัดการอย่างเป็นระบบ ลองถามว่า ถ้าครูย้ายออกกลางภาคเรียน ข้อมูลเด็กและแผนงานยังเปิดดูต่อได้ทันทีหรือไม่
- การบริหารจัดการบุคลากร ครูแต่ละคนรู้หน้าที่ของตัวเอง และมีโอกาสอบรมพัฒนาตามที่โรงเรียนวางไว้
- สภาพแวดล้อมเพื่อความปลอดภัย ตรวจสนามเด็กเล่น ขอบโต๊ะ ปลั๊กไฟ และห้องน้ำตามรอบที่กำหนด พร้อมบันทึกผลทุกครั้ง
- การจัดการเพื่อส่งเสริมสุขภาพและการเรียนรู้ ตั้งแต่อาหารกลางวัน การพักผ่อน ไปจนถึงกิจกรรมที่เด็กได้ลงมือทำ
- การส่งเสริมการมีส่วนร่วมของครอบครัวและชุมชน ผู้ปกครองรับรู้ความเคลื่อนไหวของห้องเรียนและมีช่องทางตอบกลับ
ผลสำรวจจากกลุ่มตัวอย่าง 136 คนในงานวิจัยดังกล่าวชี้ว่า ด้านการมีส่วนร่วมของครอบครัวและชุมชนได้ค่าเฉลี่ยสูงสุด ส่วนด้านการบริหารจัดการอย่างเป็นระบบได้ค่าเฉลี่ยต่ำสุด งานวิจัยยังสรุปแนวทางไว้ทั้งหมด 14 ข้อ กระจายอยู่ใน 5 ด้านนี้ ผลลัพธ์นี้เป็นข้อมูลจากศูนย์ในพื้นที่หนึ่ง ไม่ได้แทนโรงเรียนทุกแห่ง แต่ก็ชวนให้ผู้บริหารตรวจเรื่องระบบเอกสารและข้อมูลของโรงเรียนตัวเองก่อนเป็นอันดับต้น ๆ
จัดห้องเรียนและกิจกรรมให้เด็กเรียนรู้ผ่านการเล่น
การเรียนรู้ผ่านการเล่น (Play-Based Learning) คือการจัดกิจกรรมให้เด็กได้ลงมือเล่น สำรวจ และทดลองด้วยตัวเอง แล้วเรียนรู้จากประสบการณ์ตรงนั้น ห้องอนุบาลที่เอื้อต่อวิธีนี้มักแบ่งเป็นมุมชัดเจน เช่น มุมบล็อก มุมบ้าน มุมศิลปะ และมุมหนังสือ เด็กเลือกเล่นได้ตามความสนใจ ขณะที่ครูเดินสังเกตและจดบันทึก
บทบาทของผู้บริหารอยู่ที่การจัดพื้นที่ งบประมาณ และความปลอดภัยให้เอื้อต่อการเล่นแบบนี้ โรงเรียนไม่จำเป็นต้องซื้ออุปกรณ์ราคาสูงเสมอไป กล่องกระดาษ ฝาขวด หรือใบไม้จากสนามก็ใช้เป็นสื่อการสอนได้ สิ่งที่ต้องมีคือรอบตรวจความปลอดภัยของวัสดุ เช่น ไม่มีชิ้นเล็กที่เด็กกลืนได้ และไม่มีขอบแหลม
การสังเกตระหว่างเล่นยังเป็นข้อมูลชั้นดีด้านพัฒนาการเด็กปฐมวัย ครูไม่ต้องถามเพื่อตรวจคำตอบถูกผิด แต่ถามเพื่อให้เด็กเล่าความคิดของตัวเอง เช่น "หอบล็อกสูงขนาดนี้ เกิดอะไรขึ้นตอนมันล้ม เล่าให้ครูฟังได้ไหม?" คำตอบของเด็กแต่ละคนช่วยให้ครูเห็นทั้งภาษา การคิดแก้ปัญหา และการเข้ากับเพื่อน ซึ่งจดลงบันทึกได้ทันที
พัฒนาครูปฐมวัยให้เป็นทีมที่เรียนรู้ร่วมกัน
โรงเรียนที่เป็น องค์กรแห่งการเรียนรู้ คือโรงเรียนที่ทำงานไปพร้อมกับสั่งสมความรู้จากประสบการณ์ของตัวเอง ในทางปฏิบัติอาจเริ่มจากวงแลกเปลี่ยนสั้น ๆ ท้ายสัปดาห์ ให้ครูแต่ละห้องเล่ากิจกรรมที่ได้ผลและที่ยังติดขัด จากนั้นผู้บริหารหรือครูแกนนำเข้าไปสังเกตการสอนเป็นระยะ ครูไม่ควรรู้สึกว่ากำลังถูกตรวจ แต่เหมือนมีเพื่อนร่วมงานช่วยมองอีกมุม
ผู้บริหารควรดูสมรรถนะครูเป็นรายบุคคล ครูใหม่บางคนจัดกิจกรรมเก่งแต่ยังเกร็งเวลาคุยกับผู้ปกครอง ส่วนครูที่อยู่มานานอาจคล่องเรื่องเด็กแต่ยังไม่คุ้นกับระบบบันทึกออนไลน์ การจับคู่ให้สองกลุ่มนี้แลกเปลี่ยนกันได้ผลดีกว่าการส่งทุกคนไปอบรมเรื่องเดียวกัน ส่วนการอบรมออนไลน์ที่ได้เกียรติบัตรช่วยให้ครูมีหลักฐานการพัฒนาตนเองไว้ใช้ต่อ
เรื่องขวัญกำลังใจก็อยู่ในงานบริหารบุคลากรเช่นกัน ทั้งสวัสดิการ บรรยากาศการทำงาน และการให้ครูมีส่วนออกความเห็นเรื่องที่กระทบงานตัวเอง
ระบบบันทึกการประเมินและการสื่อสารกับผู้ปกครอง
งานประเมินระดับอนุบาลมีเอกสารหลายชุด เช่น น้ำหนักและส่วนสูง การประเมินคุณลักษณะ 12 มาตรฐาน และบันทึกความก้าวหน้ารายคน แพลตฟอร์มอย่าง School Bright เก็บเอกสารเหล่านี้ไว้ในที่เดียว ให้ครูบันทึกได้ทุกช่วงเวลาที่ต้องการ และให้ผู้ปกครองเข้าดูเฉพาะข้อมูลของบุตรหลานผ่านแอปพลิเคชัน รวมถึงรับข้อความจากโรงเรียนได้ทันที
ผู้ปกครองที่เห็นความก้าวหน้าของพัฒนาการเด็กตามเวลาจริงมักเข้าใจงานของครูมากขึ้น ส่วนครูก็ไม่ต้องรื้อกองเอกสารเมื่อถึงรอบประเมิน เอกสารที่เป็นระเบียบยังช่วยเตรียมหลักฐานผลงานสำหรับการประเมินวิทยฐานะของครูได้อีกทาง
ระบบออนไลน์ไม่ได้แทนการพูดคุยหน้าประตูโรงเรียน ผู้ปกครองบางบ้านยังสะดวกกับสมุดสื่อสารมากกว่า โรงเรียนจึงควรเปิดไว้หลายช่องทาง พร้อมกำหนดสิทธิ์การเข้าถึงข้อมูลเด็กให้ชัดเจนตั้งแต่ต้น
สรุป
งานบริหารโรงเรียนอนุบาลมีหลายชั้น แต่เริ่มทีละเรื่องได้ ผู้บริหารอาจเปิดดูโครงสร้างคณะกรรมการสถานศึกษาก่อนว่าเสียงของครูและผู้ปกครองมีน้ำหนักเหมาะสมหรือไม่ จากนั้นใช้มาตรฐานสถานพัฒนาเด็กปฐมวัย 5 ด้านเป็นแบบตรวจ แล้วเลือกด้านที่อ่อนที่สุดมาปรับก่อน ซึ่งหลายโรงเรียนน่าจะเป็นเรื่องระบบเอกสารและข้อมูล
ถ้าอยากให้เห็นผลในห้องเรียน ลองเลือกหนึ่งมุมกิจกรรมมาจัดใหม่ และเปิดวงแลกเปลี่ยนของครูสัปดาห์ละครั้งตลอดหนึ่งเดือน แล้วค่อยดูว่าอะไรควรขยายต่อ หากต้องการไอเดียสำหรับพัฒนาครูเพิ่มเติม ติดตามได้ที่ Starfish Labz
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการบริหารโรงเรียนอนุบาล
Q1 ผู้บริหารที่เพิ่งรับตำแหน่งโรงเรียนอนุบาลควรเริ่มจากเรื่องอะไรก่อน?
เริ่มจากการดูโครงสร้างคณะกรรมการสถานศึกษาและช่องทางสื่อสารกับผู้ปกครอง จากนั้นเทียบงานของโรงเรียนกับมาตรฐาน 5 ด้าน คือการบริหารจัดการอย่างเป็นระบบ บุคลากร สภาพแวดล้อมเพื่อความปลอดภัย การส่งเสริมสุขภาพและการเรียนรู้ และการมีส่วนร่วมของครอบครัวและชุมชน แล้วเลือกด้านที่ยังอ่อนมาแก้ก่อน งานวิจัยในจังหวัดพิษณุโลกพบว่าด้านการบริหารจัดการอย่างเป็นระบบได้ค่าเฉลี่ยต่ำสุด จึงควรตรวจระบบเอกสารและข้อมูลเป็นอันดับแรก ๆ
Q2 ผู้ปกครองมีส่วนร่วมในการบริหารโรงเรียนอนุบาลได้ในรูปแบบใดบ้าง?
ผู้ปกครองมีส่วนร่วมได้ตั้งแต่การรับรู้แผนงาน ร่วมตัดสินใจผ่านคณะกรรมการสถานศึกษา ให้ข้อเสนอแนะ ไปจนถึงติดตามและประเมินผลการดำเนินงาน โรงเรียนอาจเชื่อมกับสมาคมผู้ปกครองและครู หรือสมาคมศิษย์เก่า เพื่อให้ความร่วมมือเดินต่อได้แม้เปลี่ยนผู้บริหาร
แหล่งอ้างอิง
