เด็กอายุ 1 ขวบครึ่งวิ่งไปทั่วบ้านได้แล้ว แต่ยังพูดได้เพียงไม่กี่คำ ขณะที่เด็กวัยเดียวกันในละแวกใกล้เคียงเริ่มพูดเป็นวลีสั้น ๆ ผู้ปกครองและครูในศูนย์เด็กเล็กจึงมักสงสัยว่าเด็กยังอยู่ในเกณฑ์ปกติหรือไม่ คำตอบขึ้นอยู่กับอายุเป็นหลัก เพราะ พัฒนาการเด็ก 1-3 ปี เปลี่ยนเร็วมาก และเด็กแต่ละคนก้าวผ่านแต่ละขั้นไม่พร้อมกัน
บทความนี้แยกพัฒนาการตามอายุ 1 ปี 2 ปี และ 3 ปี แล้วต่อด้วยกิจกรรมที่ทำได้ทันทีทั้งที่บ้านและในห้องเรียน พร้อมสัญญาณที่ควรพาเด็กไปปรึกษากุมารแพทย์
วัยเตาะแตะเปลี่ยนไปอย่างไรในช่วง 1-3 ปี
วัยเตาะแตะ คือช่วงอายุ 1-3 ปี ที่เด็กเริ่มเดินเอง ใช้มือหยิบจับได้คล่องขึ้น และเริ่มสื่อสารด้วยคำพูด การเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้นพร้อมกันทั้งด้านร่างกาย อารมณ์และสังคม ภาษา และสติปัญญา พัฒนาการเด็กวัยเตาะแตะจึงดูเหมือนก้าวกระโดด ทั้งที่จริงเป็นผลของการลองทำซ้ำทุกวัน
เด็กวัยนี้เดินคล่องขึ้น วิ่ง กระโดด และปีนป่าย อารมณ์เริ่มชัดเจน สนใจเล่นกับเพื่อนแม้ยังไม่ยอมแบ่งของเล่น ส่วนด้านความคิด เด็กเริ่มแก้ปัญหาง่าย ๆ ได้และจำสิ่งต่าง ๆ ได้มากขึ้น
ผู้ปกครองตรวจดูพัฒนาการเบื้องต้นได้เองที่บ้านด้วย คู่มือเฝ้าระวังและส่งเสริมพัฒนาการเด็กปฐมวัย (DSPM) ของกระทรวงสาธารณสุข คู่มือนี้แบ่งการประเมินเป็น 5 ด้าน ได้แก่ การเคลื่อนไหว การใช้กล้ามเนื้อมัดเล็กและสติปัญญา การเข้าใจภาษา การใช้ภาษา และการช่วยเหลือตนเองและสังคม
พัฒนาการของเด็กแต่ละช่วงอายุ
อายุ 1 ปี
เด็กเริ่มยืนเองและหัดเดิน บางคนก้าวเดินมั่นคงแล้ว มือหยิบของชิ้นเล็กได้ด้วยนิ้วโป้งกับนิ้วชี้ ชี้บอกสิ่งที่ต้องการ และโบกมือบ๊ายบายได้ ด้านภาษา เด็กเข้าใจคำสั่งสั้น ๆ อย่าง "มา" "ไป" "หยิบ" และเริ่มพูดคำที่มีความหมาย เช่น "แม่" "พ่อ" "น้ำ"
เกณฑ์ใน DSPM ระบุว่าเด็กอายุ 1 ปี 1-3 เดือนควรยืนเองได้นานอย่างน้อย 10 วินาที และพูดคำพยางค์เดียวอย่าง "หม่ำ" ได้ 2 คำ
อายุ 2 ปี
เด็กเดินและวิ่งมั่นคงขึ้น กระโดดด้วยเท้าสองข้าง และปีนขึ้นลงบันไดหรือเฟอร์นิเจอร์ได้ มือจับดินสอขีดเป็นเส้นหรือวงกลมได้ เด็กพูดประโยคสั้น 2-3 คำ และทำตามคำสั่งสองขั้นตอนได้ เช่น "หยิบลูกบอลแล้วเอามาให้ครู" วัยนี้ชอบเล่นบทบาทสมมติ อย่างการป้อนข้าวตุ๊กตา และเริ่มรู้จักสีกับรูปทรงพื้นฐาน
ใน DSPM เด็กอายุ 2 ปี 6 เดือนควรพูดคำที่มีความหมายต่อกันได้ตั้งแต่ 2 คำขึ้นไป และรู้จักรอคิวของตัวเอง
อายุ 3 ปี
เด็กขี่จักรยานสามล้อได้ ใช้กรรไกรตัดกระดาษ และปั้นดินน้ำมันได้ ลายเส้นเริ่มเป็นวงกลมหรือสี่เหลี่ยม ภาษาก็ก้าวไปอีกขั้น เด็กพูดประโยคยาวขึ้นและใช้คำเชื่อมได้ ทั้งยังตอบคำถามและทำตามคำสั่งหลายขั้นตอนได้ ด้านความคิด เด็กเข้าใจสี รูปทรง ขนาด จำนวน และจับคู่หรือเรียงลำดับสิ่งของได้ ส่วนด้านสังคม เด็กเริ่มรอคิว แบ่งปัน และแสดงความเห็นอกเห็นใจผู้อื่น
ตารางสรุปพัฒนาการเด็กวัย 1-3 ปี
กิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการ 1-3 ปี ที่ทำได้ทั้งที่บ้านและในห้องเรียน
แนวทางใน DSPM ค่อนข้างตรงกันในทุกทักษะ คือทำให้เด็กดูก่อน ช่วยจับมือทำ แล้วค่อยปล่อยให้เด็กลองเอง เมื่อทำได้ก็ชมทันที
ฝึกกล้ามเนื้อมัดใหญ่
การฝึกกล้ามเนื้อมัดเล็กมัดใหญ่ควรทำควบคู่กันไป กล้ามเนื้อมัดใหญ่ คือกล้ามเนื้อแขน ขา และลำตัวที่ใช้เดิน วิ่ง และกระโดด ตัวอย่างกิจกรรมที่ทำได้มีดังนี้
- พยุงตัวให้เด็กยืน แล้วเปลี่ยนมาจับข้อมือ ก่อนค่อย ๆ ปล่อยให้ยืนเอง
- จับมือเด็กลากรถของเล่นหรือกล่องเดินไปข้างหน้า ทำซ้ำหลายรอบแล้วลองปล่อยให้ลากเอง
- ชวนเตะลูกบอลโดยจับมือเด็กไว้ข้างเดียว เมื่อทรงตัวได้เองจึงปล่อยมือ
- จับมือเด็กทั้งสองข้างให้กระโดดลงจากพื้นต่างระดับที่ไม่สูง โดยผู้ใหญ่ย่อตัวไปพร้อมกัน และต้องระวังเรื่องความปลอดภัยเป็นพิเศษ
ฝึกกล้ามเนื้อมัดเล็ก
กล้ามเนื้อมัดเล็ก คือกล้ามเนื้อมือและนิ้วที่ใช้หยิบ จับ ขีดเขียน เริ่มจากวาดเส้นบนกระดาษให้เด็กดูแล้วให้ทำตาม จากนั้นชวนเปิดหนังสือทีละหน้า กล่องนมหรือกล่องสบู่ที่ล้างสะอาดแล้วก็เอามาวางซ้อนกันได้ ครั้งแรกให้ช่วยจับมือ เมื่อเด็กวางได้เองก็ชมเชย พอถึงอายุ 3 ปีจึงเพิ่มดินน้ำมันและกรรไกรเข้ามา
กระตุ้นภาษาและการสื่อสาร
การพูดคำสั้นตามสถานการณ์ได้ผลดี เช่น พูดว่า "หม่ำ" ตอนป้อนข้าว หรือพูดว่า "อาบน้ำ" ชัด ๆ ช้า ๆ ขณะอาบน้ำ เมื่อเด็กโตขึ้น ลองวางของเล่นที่คุ้นเคยหลายชิ้นแล้วถามว่า "ตุ๊กตาอยู่ไหน" ให้เด็กชี้หรือหยิบ ส่วนเวลาอ่านนิทาน ให้ชี้ภาพแล้วถามว่าตัวละครกำลังทำอะไร หากเด็กยังไม่ตอบก็ถามซ้ำอีกครั้ง การร้องเพลงที่ใช้คำง่าย ๆ พร้อมท่าทางประกอบ แล้วเว้นจังหวะให้เด็กร้องต่อคำท้าย ก็ช่วยได้เช่นกัน
เล่นบทบาทสมมติและฝึกอยู่ร่วมกับเพื่อน
เด็กอายุประมาณ 1 ปีครึ่งเริ่มเลียนแบบงานบ้าน ผู้ปกครองจึงหาอุปกรณ์ขนาดเหมาะมือให้เด็กช่วยทำได้ เมื่อโตขึ้นก็เล่นป้อนอาหารหรือหวีผมให้ตุ๊กตาร่วมกัน ในห้องเรียน ครูฝึกให้เด็กรอคิวถัดไปได้ตั้งแต่ช่วงอายุ 2 ปีครึ่ง
ถ้าเด็กร้องไห้เพราะเพื่อนแย่งของเล่น ครูอาจนั่งลงในระดับสายตาเด็กแล้วถามว่า "เกิดอะไรขึ้น เล่าให้ครูฟังได้ไหม?" วิธีนี้ทำให้เด็กได้ฝึกเรียกชื่ออารมณ์ของตัวเอง
เด็กพูดช้าหรือพัฒนาการล่าช้า สังเกตอย่างไร
เกณฑ์ใน DSPM ช่วยให้เห็นว่าแต่ละช่วงอายุควรทำอะไรได้ เช่น เด็กอายุ 1 ปี 6 เดือนควรพูดเลียนคำท้ายของประโยคได้ เด็กอายุ 1 ปี 7 เดือนถึง 2 ปีควรพูดวลี 2 คำ อย่าง "อาบน้ำ" และเด็กอายุ 2 ปี 1-5 เดือนควรตอบรับหรือปฏิเสธเป็นคำพูดได้
หากเลยช่วงอายุของข้อใดแล้วเด็กยังทำไม่ได้ หรือพบหลายข้อพร้อมกัน ควรปรึกษากุมารแพทย์หรือนักจิตวิทยาคลินิกเพื่อคัดกรองซ้ำ ผู้ปกครองไม่ควรตัดสินจากข้อเดียวหรือจากการเทียบกับเด็กคนอื่น เพราะแต่ละคนมีจังหวะของตัวเอง ในช่วงวัยนี้ยังมีคำแนะนำให้คัดกรองออทิสติก หากสังเกตหรือสงสัยว่าเด็กมีพัฒนาการผิดปกติ
การดูแลพื้นฐานที่หนุนพัฒนาการ
อาหารครบ 5 หมู่ 3 มื้อ โดยเน้นผัก ผลไม้ ธัญพืช และโปรตีน ควรเลี่ยงอาหารรสจัดและเครื่องดื่มที่มีน้ำตาลสูง เด็กควรเข้านอนและตื่นเป็นเวลา ได้ออกไปวิ่งเล่นกลางแจ้งทุกวัน และได้รับวัคซีนตามกำหนดของแพทย์
ด้านจิตใจ เด็กต้องการการกอด การพูดคุย และกฎที่ชัดเจน พร้อมคำอธิบายว่าการกระทำแต่ละอย่างส่งผลอย่างไร นอกจากนี้ ของเล่นปลายเปิด เช่น สี ดินสอ ดินน้ำมัน และบล็อกไม้ ช่วยให้เด็กใช้จินตนาการได้เต็มที่
ข้อมูลที่ครูปฐมวัยนำไปใช้ต่อได้
เกณฑ์ตามอายุช่วยให้ครูวางกิจกรรมได้ตรงกับเด็ก เช่น เมื่อเห็นว่าเด็กอายุ 2 ปีเริ่มทำตามคำสั่งสองขั้นตอนได้ ครูก็ใส่เกมสั่งงานสั้น ๆ ไว้ใน แผนการสอน รายสัปดาห์ได้ ของเล่นปลายเปิดอย่างบล็อกไม้และดินน้ำมันยังใช้เป็น สื่อการสอน ได้กับเด็กหลายช่วงอายุ
การสังเกตเด็กเป็น สมรรถนะครู ที่ฝึกได้ โดยจดสิ่งที่เห็นสั้น ๆ ในแต่ละวัน บันทึกเหล่านี้ช่วยครูที่อยู่ในระบบเมื่อต้องรวบรวมหลักฐานสำหรับ การประเมินวิทยฐานะ และหากเข้าอบรมด้านพัฒนาการเด็กปฐมวัยแล้วได้รับ เกียรติบัตร ก็เก็บไว้รวมกันเป็นหลักฐานการพัฒนาตนเอง ครูที่ต้องการแนวทางเพิ่มเติมสามารถติดตามบทความอื่นของ Starfish Labz ได้
สรุป
ช่วงอายุ 1-3 ปี เด็กไล่ตั้งแต่ยืนและเดิน ไปสู่การวิ่ง กระโดด และขี่สามล้อ ส่วนคำพูดก็ขยับจากคำเดียวไปเป็นวลีและประโยค ผู้ใหญ่ช่วยได้ด้วยการพูดตามสถานการณ์ จับมือทำให้ดูแล้วปล่อยให้เด็กลองเอง และชมเมื่อทำได้ พร้อมเทียบกับเกณฑ์ DSPM เป็นระยะ
หากข้อใดเลยช่วงอายุแล้วเด็กยังทำไม่ได้ ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญแทนการรอดู สำหรับครู ข้อมูลชุดเดียวกันนี้ใช้ออกแบบกิจกรรมและเก็บบันทึกการสังเกตได้ต่อเนื่อง
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับพัฒนาการเด็ก 1-3 ปี
Q1 เด็กพูดช้าแค่ไหนจึงควรพาไปปรึกษาแพทย์?
ให้ใช้ช่วงอายุตามเกณฑ์ DSPM เป็นตัวเทียบ เช่น เด็กอายุ 2 ปี 6 เดือนควรพูดคำที่มีความหมายต่อกันได้ 2 คำขึ้นไป หากเลยช่วงอายุนั้นแล้วยังทำไม่ได้ หรือสงสัยว่าด้านอื่นล่าช้าด้วย ควรพาไปพบกุมารแพทย์หรือนักจิตวิทยาคลินิกเพื่อคัดกรองอีกครั้ง
Q2 กิจกรรมง่าย ๆ ที่ทำได้ทุกวันโดยไม่ต้องซื้ออุปกรณ์เพิ่มมีอะไรบ้าง?
ผู้ปกครองพูดคำสั้นตามสถานการณ์ตอนกินข้าวหรืออาบน้ำ ชวนเตะลูกบอล เรียงกล่องนมซ้อนกัน อ่านหนังสือภาพแล้วชี้ถามว่าตัวละครกำลังทำอะไร และให้เด็กล้างมือเองก่อนกินข้าว โดยเริ่มจากทำให้ดูและช่วยจับมือก่อนทุกครั้ง
แหล่งอ้างอิง
- พัฒนาการวัยเตาะแตะ 1-3 ปี ดูแลอย่างไรให้เด็กเติบโตสมวัยและแข็งแรง
